Η περιοχή της σημερινής Λίμνης Κερκίνης αποτελεί έναν από τους πιο χαρακτηριστικούς υγροτόπους της Βόρειας Ελλάδας, με ιστορία που εκτείνεται από την αρχαιότητα έως τη σύγχρονη εποχή. Η μορφή της δεν ήταν ποτέ σταθερή, καθώς διαμορφωνόταν διαρκώς από τη δράση του ποταμού Στρυμόνα, ο οποίος πηγάζει από το βουνό Βίτοσα της Βουλγαρίας και, περνώντας από τα στενά του Ρούπελ, εισέρχεται στην πεδιάδα των Σερρών, όπου και διαχρονικά προκαλούσε εκτεταμένες πλημμύρες λόγω της μορφολογίας του εδάφους και της ανεπαρκούς φυσικής αποστράγγισης της περιοχής.
Η τεχνητή λίμνη Κερκίνης βρίσκεται στα βορειοδυτικά του Νομού Σερρών, έχει σχήμα «αχλαδιού», με κορυφή το φράγμα κοντά στο χωριό Λιθότοπο. Το μέγιστο μήκος της είναι περίπου 15km, το μέγιστο πλάτος 8,5km ενώ το βάθος κυμαίνεται από 1 έως 10m. Η επιφάνεια της αυξομειώνεται ανάλογα με την εποχή, από 55 έως 73km2.
Στην αρχαιότητα, στη θέση της σημερινής λίμνης Κερκίνης βρισκόταν η λίμνη Πρασιάδα, μια ρηχή λίμνη με εκτεταμένα έλη, , γνωστή και ως Μπούτκοβο αργότερα (τουρκική ονομασία), η οποία αποτελούσε πιθανότατα μια διαπλάτυνση του Στρυμόνα. Η έκταση αυτή άλλοτε μετατρεπόταν σε λίμνη και άλλοτε σε έλος, ανάλογα με τις παροχές του ποταμού. Παράλληλα, νοτιότερα υπήρχε η αρχαία λίμνη Κερκινίτιδα (στον Αχινό), ένα εκτεταμένο υγροτοπικό σύστημα που συνδεόταν με τα έλη του Στρυμόνα και αποτελούσε μέρος μιας ευρύτερης υδρολογικής ζώνης της Μακεδονίας.
χάρτης Οθωμανικής Αυτοκρατορίας του 1900. Τα γραμμοσκιασμένα: ΒΔ το Μπούτκοβο (η σημερινή θέση της λίμνης Κερκίνης), Νότια στον Ν. Σερρών η λίμνη Αχινού και Ανατολικά στο Ν. Δράμας τα σημερινά Τενάγη Φιλίππων ή Bereketli Gül (https://nouvakis.sites.sch.gr/kerkini-history/ )
Σύμφωνα με έναν αρχαίο μύθο, ο Στρυμόνας λατρευόταν ως θεός, επειδή τα νερά του έδιναν ζωή στην πεδιάδα των Σερρών. Όταν όμως θύμωνε, προκαλούσε μεγάλες πλημμύρες και καταστροφές. Οι άνθρωποι πίστευαν ότι για να ηρεμήσει συγκρατούσε τα νερά του στην περιοχή της Κερκίνης. Σήμερα γνωρίζουμε ότι η σύγχρονη λίμνη Κερκίνη είναι μια τεχνητή λίμνη, η οποία δημιουργήθηκε πολύ αργότερα για την προστασία της περιοχής από τις πλημμύρες, τη συγκράτηση των φερτών υλών του ποταμού και την άρδευση της πεδιάδας των Σερρών.
Η περιοχή της σημερινής λίμνης Κερκίνης ήταν γνωστή ήδη από την αρχαιότητα μέσα από τις αναφορές του Ηροδότου. Ο αρχαίος ιστορικός περιγράφει τη λίμνη Πρασιάδα και τα έλη του Στρυμόνα, όπου υπήρχαν οικισμοί χτισμένοι πάνω σε ξύλινους πασσάλους μέσα στα νερά. Παράλληλα, αναφέρεται στον μεγάλο φυσικό πλούτο της περιοχής, η οποία φιλοξενούσε πλήθος υδρόβιων πουλιών και εκτεταμένα δάση από βαλανιδιές, οξιές, πεύκα και καστανιές.
Σύμφωνα με αρχαίες πηγές, στην περιοχή ζούσαν πολλά άγρια ζώα, όπως κάπροι, ελάφια, αρκούδες, ταύροι, λύγκες, λεοπαρδάλεις και λιοντάρια. Μάλιστα, ο Ηρόδοτος αναφέρει ότι λιοντάρια επιτέθηκαν στα υποζύγια του στρατού του Ξέρξη κατά τη διάρκεια της εκστρατείας των Περσών στην Ελλάδα. Οι περιγραφές αυτές δείχνουν ότι η περιοχή αποτελούσε ένα άγριο και πλούσιο φυσικό περιβάλλον, πολύ διαφορετικό από το σημερινό τοπίο.
Στη γραμμοσκιασμένη περιοχή ο Ηρόδοτος αναφέρει την ύπαρξη λιονταριών και άγριων ταύρων (https://nouvakis.sites.sch.gr/kerkini-history/ )
Κατά την αρχαιότητα, την περιοχή κατοικούσαν θρακικά φύλα, όπως οι Βισάλτες και οι Ηδωνοί, τα οποία είχαν προσαρμόσει τον τρόπο ζωής τους στις ιδιαίτερες συνθήκες του υγροτοπικού περιβάλλοντος. Η γη ήταν εύφορη αλλά ασταθής, καθώς οι πλημμύρες του Στρυμόνα άλλαζαν συνεχώς το τοπίο. Σημαντικότερη πόλη της ευρύτερης περιοχής υπήρξε η Αμφίπολη, η οποία αποτέλεσε ένα από τα σημαντικότερα κέντρα της αρχαίας Μακεδονίας. Η Αμφίπολη είχε στρατηγική θέση, καθώς έλεγχε το πέρασμα του Στρυμόνα και αποτελούσε κομβικό σημείο επικοινωνίας μεταξύ Μακεδονίας και Θράκης (Θουκυδίδης, Ιστορίαι).
Στην εποχή του Μεγάλου Αλεξάνδρου και γενικότερα της μακεδονικής κυριαρχίας, η περιοχή του Στρυμόνα διατηρούσε μεγάλη στρατηγική σημασία, καθώς αποτελούσε φυσικό πέρασμα στρατευμάτων και εμπορικών διαδρομών προς τη Θράκη και τη βόρεια ενδοχώρα. Αν και δεν υπάρχουν συγκεκριμένες αναφορές ότι ο ίδιος ο Μέγας Αλέξανδρος δραστηριοποιήθηκε άμεσα στη λίμνη Κερκινίτιδα, η ευρύτερη περιοχή εντασσόταν στον μακεδονικό γεωπολιτικό χώρο και είχε καθοριστικό ρόλο στον έλεγχο των βορείων συνόρων.
Κατά τους ελληνιστικούς, ρωμαϊκούς, βυζαντινούς και οθωμανικούς χρόνους, η περιοχή συνέχισε να χαρακτηρίζεται από έντονη υδρολογική αστάθεια. Ο Στρυμόνας άλλαζε συχνά κοίτη, δημιουργώντας έλη, λίμνες και πλημμυρικές εκτάσεις. Οι συνθήκες αυτές καθιστούσαν δύσκολη τη μόνιμη εγκατάσταση, αλλά ταυτόχρονα ευνοούσαν την ανάπτυξη πλούσιων οικοσυστημάτων και αλιευτικών δραστηριοτήτων. Για πολλούς αιώνες, η περιοχή παρέμεινε ένας χώρος όπου το νερό κυριαρχούσε και καθόριζε τη ζωή των ανθρώπων.
Μέχρι το 1928, στη θέση της σημερινής λίμνης Κερκίνης υπήρχε μια μικρή λίμνη γνωστή ως Μπούτκοβο (τουρκική ονομασία), η οποία αποτελούσε ουσιαστικά μια διαπλάτυνση του Στρυμόνα. Η λίμνη αυτή ήταν ασταθής, καθώς ο ποταμός, ανάλογα με τις παροχές του, τη δημιουργούσε ή την εξαφάνιζε. Ο Στρυμόνας, που πηγάζει από το βουνό Βίτοσα της Βουλγαρίας και εισέρχεται στην πεδιάδα των Σερρών μέσω των στενών του Ρούπελ, πλημμύριζε συχνά, καθώς δεν υπήρχαν επαρκή αντιπλημμυρικά έργα και το ανάγλυφο της περιοχής δεν επέτρεπε γρήγορη αποστράγγιση.
Οι περιοχές που κάλυπτε η σύμβαση των «υδραυλικών & λοιπών έργων» το 1928 (https://nouvakis.sites.sch.gr/kerkini-history/ )
Μετά τη Μικρασιατική Καταστροφή το 1922, περίπου 85.000 πρόσφυγες εγκαταστάθηκαν στον κάμπο των Σερρών, εκατέρωθεν του Στρυμόνα. Οι συχνές πλημμύρες δημιούργησαν εκτεταμένα έλη, τα οποία οδήγησαν σε άθλιες συνθήκες διαβίωσης και στην εξάπλωση ασθενειών, κυρίως ελονοσίας, που προκάλεσε υψηλή θνησιμότητα στον πληθυσμό της περιοχής Το 1923 είχε διαπιστωθεί ότι στους 100 θανάτους οι 70 προέρχονταν από την ελονοσία. Το 1924 η νοσηρότητα εξαιτίας της ελονοσίας έφτανε γύρω από τη λίμνη της Κερκίνης στο 60%. Σύμφωνα με μια έκθεση του νομίατρου κ. Μέρμηγκα, η μεγαλύτερη προσβολή ελονοσίας σημειώθηκε το 1929 για όλη την πεδιάδα με 90%. Το 1932 μετά τα αντιπλημμυρικά έργα έφτασε το 4050% και τέλος το 1933 έπεσε στο 10% (Καφταντζής, Γ., 1972).
Για την αντιμετώπιση των πλημμυρών, τη συγκράτηση των φερτών υλών και την άρδευση της πεδιάδας των Σερρών, με τον νόμο 3718/20-10-1928 (ΦΕΚ Α 279/31-12-1928) κυρώθηκε σύμβαση της κυβέρνησης Βενιζέλου με την αμερικανική κοινοπραξία Monks & Ulen. αξίας 21 εκατομμυρίων δολαρίων Επρόκειτο για μια τεράστια επένδυση, αναφέρει η κ. Νεστορίδη.
Πλάνο της δοξολογίας για την έναρξη εκτέλεσης των μεγάλων παραγωγικών έργων του Στρυμόνα από την Εταιρία Monks-Ulen, σε εξέδρα της πλατείας εμπρός από το Μητροπολιτικό Μέγαρο. Πηγή εικόνας: Γ.Α.Κ.- Αρχεία Ν. Σερρών, Συλλογή Ν. Ιατρίδη
Η σύμβαση προέβλεπε:
- την εκτροπή του Στρυμόνα από την έξοδο του Ρούπελ προς τη λίμνη Κερκίνη και τον εγκιβωτισμό του σε αναχώματα,
- τη δημιουργία ταμιευτήρα στη θέση της παλιάς λίμνης Μπούτκοβο με φράγμα στον Λιθότοπο (δημιουργία τεχνητής λίμνης Κερκίνης),
- την αποξήρανση της λίμνης του Αχινού (αρχαία Κερκινίτιδα) και των ελών του νότιου Σερραϊκού κάμπου,
- την αποστράγγιση της λίμνης των Φιλίππων (Τενάγη Φιλίππων / Bereketli Gül),
καθώς και όλα τα αναγκαία λοιπά έργα.
Παράλληλα, συνέβαλε στη βελτίωση των υγειονομικών συνθηκών και στη μείωση των πλημμυρών, χωρίς όμως να εξαλείψει πλήρως το πρόβλημα.
Οι περιβαλλοντικές επιπτώσεις ήταν σημαντικές, καθώς παρατηρήθηκε μείωση κατά 62% των υγροτοπικών εκτάσεων στην ταφρολεκάνη των Σερρών (Παπαφιλίππου-Πέννου, 2017), με αποτέλεσμα την απώλεια φυσικών οικοτόπων και τη δημιουργία νέων, ανθρωπογενώς ελεγχόμενων υγροτοπικών σχηματισμών.
Το 1932, η κατασκευή του φράγματος στον Λιθότοπο ολοκληρώθηκε και μέχρι το 1935 η περιοχή είχε μετατραπεί σε μεγάλο ταμιευτήρα νερού. Η εκτροπή του Στρυμόνα προς τη λίμνη της Κερκίνης πραγματοποιήθηκε στις 21 Φεβρουαρίου 1933.
Συλλογή φωτογραφιών παραγωγικών έργων πεδιάδων Σερρών–Δράμας. “Φράγμα Λίμνης Κερκίνης. Τελευταία ημέρα τοποθετήσεως Γκωναϊτ (Gunite) επί του πρανούς του φράγματος της Κερκίνης”. Πηγή: Γ.Α.Κ.- Αρχεία Ν. Σερρών
Καδοφόρος εκσκαφέας με βραχίονες “Κερκίνη”. Ένα από τα μηχανήματα που χρησιμοποιήθηκε στα εξυγιαντικά έργα της ΟΥΛΕΝ στις Σέρρες. Πηγή: αρχείο οικογένειας Νεστορίδη
Από τις εγκαταστάσεις της κατασκευαστικής εταιρίας Μονκς Γιούλεν στην περιοχή της Βυρώνειας. Διακρίνονται και τα σπίτια για τη στέγαση του προσωπικού της εταιρίας.
Η νέα λίμνη δημιούργησε συνθήκες ανάπτυξης πλούσιας βιοποικιλότητας, με εκτεταμένα λιβάδια και τη δημιουργία μεγάλων εκτάσεων νούφαρων στο βορειοδυτικό τμήμα της λίμνης (3.500–5.000 στρέμματα), που αποτελούσαν τη μεγαλύτερη έκταση νούφαρων στην Ελλάδα. Οι καλαμώνες και οι υγρές νησίδες προσέφεραν καταφύγιο και τόπους αναπαραγωγής για πολλά είδη πουλιών και ψαριών.
Το 1982 ολοκληρώθηκε η κατασκευή νέου, υψηλότερου φράγματος στο χωριό Λιθότοπος , το οποίο χτίστηκε περίπου 400 μέτρα δυτικά του παλαιού, καθώς η χωρητικότητα της λίμνης είχε μειωθεί λόγω των φερτών υλικών του Στρυμόνα. Το ανατολικό ανάχωμα ανυψώθηκε στο επίπεδο των +39 μέτρων και άλλο ένα ανάχωμα με το ίδιο ύψος κατασκευάστηκε για να σχηματίσει το δυτικό όριο της λίμνης κοντά στο χωριό Κερκίνη.
Το νέο φράγμα προκάλεσε εποχικές αυξομειώσεις της στάθμης της λίμνης κατά 4,5 έως 5 μέτρα, με την επιφάνεια να μεταβάλλεται από 50.000 έως 73.000 στρέμματα. Ωστόσο, οι αλλαγές αυτές είχαν και σημαντικές οικολογικές επιπτώσεις: εξαφάνιση καλαμώνων (1984), απώλεια εκτάσεων νούφαρων (2003), μείωση υγρών λιβαδιών, υποβάθμιση παραποτάμιου δάσους, αλλαγές στη σύνθεση των ιχθυοαποθεμάτων και μεταβολές στους πληθυσμούς των πουλιών.
Παράλληλα, η αύξηση του βάθους ευνόησε ορισμένα είδη ψαριών και ψαροφάγων πουλιών, όπως ο κορμοράνος, ενώ άλλα είδη μειώθηκαν ή εξαφανίστηκαν, όπως το χέλι και η τούρνα. Οι μεταβολές αυτές οδήγησαν σε νέα οικολογική ισορροπία, διαφορετική από την προγενέστερη φυσική κατάσταση.
Στη σύγχρονη εποχή, η Λίμνη Κερκίνη αποτελεί προστατευόμενη περιοχή διεθνούς σημασίας. Στις 2 Φεβρουαρίου του 1971 η Ελλάδα υπογράφει τη σύμβαση Ραμσάρ (ισχύς από την 21 Δεκεμβρίου 1975), σύμφωνα με την οποία η λίμνη Κερκίνη είναι μία από τους δέκα (10) Υγροβιότοπους Διεθνούς Σημασίας.
Επιπλέον, προστατεύεται και από άλλες διεθνείς συνθήκες (αποτελεί Περιοχή Ειδικής Προστασίας (SPA) και περιλαμβάνεται επίσης στο Δίκτυο Προστατευμένων Περιοχών Natura 2000).
Το 2006 ,με την ΚΥΑ 42699/2006 , γίνεται χαρακτηρισμός του υγρότοπου Λίμνης Κερκίνης και της ευρύτερης περιοχής (έκταση των 831.000 στρεμμάτων που εμπίπτει σε εκτός σχεδίου και εκτός ορίων οικισμών κάτω των 2.000 κατοίκων περιοχές των Δήμων Ηράκλειας και Σιντικής Σερρών) ως Εθνικού Πάρκου και καθορισμός χρήσεων, όρων και περιορισμών δόμησης.
Η σημερινή της μορφή είναι αποτέλεσμα της συνεχούς αλληλεπίδρασης φυσικών διεργασιών και ανθρώπινων παρεμβάσεων, οι οποίες διαμόρφωσαν έναν από τους σημαντικότερους υγροτόπους της νοτιοανατολικής Ευρώπης.
Η ιστορική εξέλιξη της Κερκίνης αποτυπώνει με χαρακτηριστικό τρόπο τη μακροχρόνια σχέση ανθρώπου και φύσης: από την ασταθή Κερκινίτιδα της αρχαιότητας με τις αναφορές του Ηροδότου και την παρουσία άγριων ζώων όπως τα λιοντάρια, έως τη στρατηγική σημασία της εποχής του Μεγάλου Αλεξάνδρου και τελικά στη σύγχρονη τεχνητή λίμνη, η περιοχή αυτή αποτελεί ένα ζωντανό παράδειγμα μεταβολής, προσαρμογής και οικολογικής αναγέννησης.
Πηγές
https://localhistoryserres.sites.sch.gr/index.php/20os-aionas-v/i-dimiourgia-tis-limnis-kerkinis
https://www.allovergreece.com/Wetlands/Lakes/Descr/17/el
https://serres.travelfind.gr/el/info/spot/limni-kerkini
Καφταντζής, Γ., (1972), Ιστορία της πόλεως των Σερρών και της περιφερείας της, Τόμος Β’, Σέρρες